درس کوبا: وقتی بحران اقتصادی یک ملت را به سمت کشاورزی شهری برد

در اوایل دهه‌ی ۱۹۹۰ میلادی، با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، کوبا بزرگ‌ترین شریک تجاری و منبع اصلی نفت، کود شیمیایی و سموم کشاورزی خود را یک‌شبه از دست داد. این دوره در کوبا به «دوره‌ی ویژه» (Período Especial) معروف است — دورانی که اقتصاد کشور در فاصله‌ی چند سال بیش از یک‌سوم کوچک شد و حجم تجارت خارجی حدود سه‌چهارم کاهش یافت.

یک بحران غذایی واقعی

پیامد این فروپاشی برای تولید غذا فاجعه‌بار بود: تولید کشاورزی کشور تقریباً به نصف رسید. گزارش‌های آن دوران حاکی از آن است که میانگین کالری دریافتی مردم کوبا حدود یک‌سوم کاهش یافت و افراد به‌طور میانگین بخش قابل توجهی از وزن بدن خود را از دست دادند. واردات مواد غذایی که پیش‌تر بخش بزرگی از نیاز کشور را تأمین می‌کرد، عملاً متوقف شده بود.

راه‌حل: کشاورزی در دل شهر

در واکنش به این بحران، دولت کوبا زمین‌های بلااستفاده‌ی شهری — از پارکینگ‌های متروکه و زمین‌های خالی گرفته تا فضای میان ساختمان‌ها — را به شهروندان علاقه‌مند به کشت واگذار کرد. از دل این سیاست، سیستمی به نام «اورگانوپونیکو» (organopónico) متولد شد: بسترهای کشت ارگانیک مرتفع، ساخته‌شده از مصالح در دسترس، که در آن‌ها سبزیجات بدون کود و سم شیمیایی — چون دسترسی به آن‌ها اساساً قطع شده بود — پرورش داده می‌شدند.

نتیجه‌ای که فراتر از یک اقدام اضطراری رفت

آنچه به‌عنوان یک راه‌حل اضطراری آغاز شد، به بخشی دائمی از سیستم غذایی کوبا تبدیل شد. طبق گزارش‌های بین‌المللی، تا سال ۲۰۰۲ حدود ۱۴۰ کیلومترمربع باغچه‌ی شهری در سراسر کشور نزدیک به ۳.۴ میلیون تن محصول تولید می‌کرد. نیروی کار شاغل در کشاورزی شهری هاوانا از حدود ۹ هزار نفر در سال ۱۹۹۹ به بیش از ۴۴ هزار نفر در سال ۲۰۰۶ رسید.

• امروز کوبا نزدیک به ۸ هزار اورگانوپونیکو در سراسر کشور دارد.
• گفته می‌شود حدود ۸۰ درصد از میوه و سبزی تازه‌ی مصرفی در هاوانا اکنون به‌صورت محلی تولید می‌شود.
• این سیستم به‌طور طبیعی و از سر ناچاری، عملاً یکی از بزرگ‌ترین آزمایش‌های کشاورزی ارگانیک در مقیاس شهری در جهان را رقم زد.

داستان کوبا نمونه‌ای گویا از این است که چگونه محدودیت شدید منابع می‌تواند — به‌جای فلج‌کردن یک جامعه — آن را به بازاندیشی رادیکال در نحوه‌ی استفاده از فضای شهری وادار کند. در ادامه‌ی این مطلب، به تکنیک‌های عملی این تجربه و اینکه چه چیزی از آن برای فضاهای شهری کوچک‌تر قابل استفاده است، می‌پردازیم.