اصول طراحی خوب برای یک ساختمان آپارتمانی در تهران: از آفتاب و هوا تا زلزله و همسایه

بیشتر تهرانی‌ها در آپارتمان زندگی می‌کنند و بیشتر خریداران هم وقتی آپارتمانی را می‌بینند اول به متراژ، قیمت و محله نگاه می‌کنند. اینها مهم‌اند؛ ولی چیزهایی که بعد از خرید دیگر نمی‌شود عوض‌شان کرد، چیز دیگری است: جهت ساختمان، شکل پلان، سازه، نور و همسایه‌ی دیوار به دیوار. کف و کابینت را می‌شود عوض کرد؛ جهت آفتاب را نه. این مقاله ده اصل ساده‌ی طراحی را مرور می‌کند که هم برای کسی که می‌خواهد آپارتمان بخرد مفید است، هم برای کسی که می‌خواهد در ساختمان‌سازی مشارکت کند.

یک تذکر: این یک راهنمای عمومی است، نه جایگزین نظر مهندس. هر جا حرف از سازه و ایمنی می‌شود، آخرین حرف با مهندس ناظر و مقررات ملی ساختمان است.

۱. آفتاب: جهت ساختمان را از روی ریاضی بفهمیم

تهران حدود ۳۵٫۷ درجه‌ی شمالی است. با همین یک عدد می‌شود ارتفاع خورشید را در ظهر حساب کرد: حدود ۳۱ درجه در انقلاب زمستانی (۱ دی)، حدود ۵۴ درجه در اعتدال، و حدود ۷۸ درجه در انقلاب تابستانی (۱ تیر). یعنی در زمستان خورشید پایین است و عمیق به داخل اتاق می‌تابد؛ در تابستان تقریباً بالای سر است.

نتیجه‌ی عملی برای طراحی:

• پنجره‌ی رو به جنوب بهترین جاست: در زمستان آفتاب تا عمق اتاق می‌رسد و گرمایش رایگان می‌دهد، و در تابستان با یک پیش‌آمدگی افقی (سقف بالکن طبقه‌ی بالا یا سایه‌بان) سایه می‌شود، چون خورشید تقریباً عمودی است. به همین دلیل واحد «جنوبی» در بازار ایران همیشه طرفدار دارد (این را در مقاله‌ی خرید آپارتمان جنوبی بیشتر گفته‌ایم).
• پنجره‌ی شرقی و غربی آفتاب کم‌ارتفاعِ صبح و عصر را می‌گیرد؛ در تابستان گرم می‌شود و سایه‌دار کردنش سخت است، چون سایه‌بان افقی جلوی نور کم‌ارتفاع را نمی‌گیرد.
• پنجره‌ی شمالی در زمستان مستقیم آفتاب نمی‌گیرد. در عوض نور ملایم و یکنواخت دارد و در تهران اغلب منظره‌ی کوه؛ برای اتاق‌هایی مثل اتاق کار مناسب است، برای نشیمن اصلی کمتر.

یک حساب ساده هم برای فاصله‌ی ساختمان‌ها: سایه‌ی یک ساختمان در ظهر انقلاب زمستانی تقریباً ۱٫۷ برابر ارتفاعش است (ارتفاع تقسیم بر تانژانت ۳۱ درجه). پس اگر ساختمان جلویی (سمت جنوب) ۱۲ متر بلندی دارد، ظهر زمستان سایه‌اش تا حدود ۲۰ متر می‌رسد. آپارتمانی که آفتابِ جنوبی‌اش به یک برج نزدیک‌تر از این بسته می‌شود، در عمل «جنوبی» نیست — حتی اگر در سند و آگهی جنوبی نوشته باشند. موقع بازدید، ساختمان جنوبی را هم نگاه کنید (در نور کافی در خانه درباره‌ی اهمیت نور بیشتر نوشته‌ایم).

۲. هوای دوطرفه: واحدی که فقط از یک طرف پنجره دارد

واحدی که پنجره‌هایش فقط یک سمت دارد (یک‌رو)، نمی‌تواند «کراس‌ونتیلاسیون» داشته باشد: هوا وارد می‌شود ولی جریانی شکل نمی‌گیرد. واحدی که دست‌کم دو دیوار روبه‌روی هم یا مجاور هم (مثل نبش یا «دوکله») با پنجره دارد، می‌تواند در شب‌های تابستان که هوا خنک‌تر از روز است، با باز کردن دو پنجره خانه را خنک کند. تأسیسات سرمایش را هم کمتر لازم دارد.

در طراحی ساختمان، این یعنی ترجیح پلانی که در هر طبقه تعداد کمی واحد دارد و هر واحد به دو جبهه‌ی ساختمان می‌رسد، به جای راهروی بلندی که واحدهای یک‌رو را دو طرفش ردیف می‌کند. در خرید، یعنی بپرسید پنجره‌ها در چند سمت‌اند.

۳. سازه و زلزله: چیزی که دیده نمی‌شود ولی از همه مهم‌تر است

تهران جزو پهنه‌های پرخطر لرزه‌ای کشور است. این یعنی سازه نه یک «جزئیات فنی» که اولین اصل طراحی است، و بیشتر از آنچه روی کاغذ می‌ماند به ساخت درست و نظارت واقعی بستگی دارد. چند چیز را حتی غیرمتخصص هم می‌تواند بپرسد:

• ساختمان پروانه‌ی ساخت و گواهی پایان کار دارد؟ مهندس ناظر نظارت کرده است؟ (این‌ها را در چک‌لیست بازدید خانه هم آورده‌ایم.)
• پلان منظم است؟ ساختمان‌هایی که شکل ساده و متقارن دارند معمولاً در زلزله بهتر رفتار می‌کنند تا شکل‌های بریده‌بریده و ناهمگون.
• ستون‌ها و دیوارهای باربر از پایین تا بالا ادامه دارند؟ طبقه‌ای که ناگهان ستون‌ها یا دیوارهایش کم می‌شود، نقطه‌ی ضعف است.
• پیلوتی (طبقه‌ی همکف باز برای پارکینگ): در تهران رایج است، ولی طبقه‌ی «نرم» ایجاد می‌کند. مشکل ذاتی نیست؛ فقط باید برایش طراحی لرزه‌ای ویژه شده باشد، و فقط مهندس سازه می‌تواند بگوید شده یا نه.

۴. صدا و حریم: مرز بین دو خانه

بیشترین شکایت ساکنان آپارتمان، صدای همسایه است: کف، دیوار و لوله. چند اصل چیدمان کمک می‌کند، مستقل از کیفیت مصالح:

• اتاق خواب بالای اتاق خواب، نشیمن بالای نشیمن. اگر اتاق خواب شما زیر آشپزخانه یا نشیمن همسایه باشد، هر صدایی را می‌شنوید.
• شفت‌های لوله‌کشی (توالت، آشپزخانه) را یک‌جا و دور از دیوار اتاق خواب‌ها قرار دهید.
• مقررات ملی ساختمان مبحثی برای عایق‌بندی و تنظیم صدا دارد (مبحث ۱۸). پس بپرسید کف و دیوار بین واحدها چگونه ساخته شده.
• حریم: پنجره‌ی خانه‌ی شما نباید مستقیم به پنجره‌ی خانه‌ی روبه‌رو باز شود. «اشراف» هم از نظر قانونی و هم از نظر فقهی در همسایگی مهم است (حقوق همسایه و فقه برج‌سازی را ببینید).

۵. ورودی، راه‌پله و آسانسور

ورودی، اولین و آخرین جایی است که هر ساکن هر روز از آن رد می‌شود. ورودی خوب روشن است، از خیابان دیده می‌شود، پناهگاه کوچکی از باران و برف دارد، و تعداد کمی واحد (نه بیست تا) به یک پاگرد یا لابی می‌رسند؛ وقتی تعداد همسایه‌های هر پاگرد کم باشد، معمولاً یکدیگر را بیشتر می‌شناسند. راه‌پله فقط برای «فرار» نیست؛ اگر نور طبیعی داشته باشد، جای دلپذیری برای رفت‌وآمد روزانه است و کسی از بالا رفتن از آن گریزان نمی‌شود.

برای ساختمان‌های بلندتر، آسانسور و راه‌پله‌ی ایمن در برابر آتش الزام‌های مقرراتی دارند (مبحث ۳ برای آتش و مبحث ۱۵ برای آسانسور)، و جزئیاتشان را مهندس ناظر و آتش‌نشانی تعیین می‌کنند. ما فقط می‌گوییم: وقتی آپارتمانی را می‌بینید، راه‌پله را هم ببینید، نه فقط واحد را.

۶. بالکن: یا درست بسازیم یا نسازیم

بالکن در تهران اغلب به انباری سرپوشیده‌ی کولر و لباس تبدیل می‌شود. همین عکس را ببینید:

راه‌حل ساده است: برای کولر، لباس‌شویی و انبار موقت یک بالکن یا فضای خدماتی جدا و پوشیده (از دید خیابان) در نظر بگیرید، و بالکن اصلی را برای نشستن بسازید. بالکنی که فقط ۸۰ سانتی‌متر عمق دارد جای صندلی ندارد؛ مقاله‌ی ایوان و بالکن توضیح می‌دهد چرا عمق حدود ۱٫۸ متر (شش فوت) تفاوت بالکن «دکوری» با بالکن «زنده» است.

۷. پارکینگ و طبقه‌ی همکف

پارکینگ ضروری است، ولی شکلش مهم است. اگر کل طبقه‌ی همکف یک دیوار خالی و درِ پارکینگ باشد، پیاده‌رو جلوی ساختمان مرده است: هیچ‌کس آنجا نمی‌ایستد و هیچ پنجره‌ای حیاط را نمی‌بیند. اگر ورودی پارکینگ کوچک و باقی همکف مغازه، واحد مسکونی با پنجره یا حیاط جلو باشد، پیاده‌رو زنده می‌ماند. پارکینگ در زیرزمین، با رمپ کم‌عرض، معمولاً گزینه‌ی بهتری برای محله است، ولی گران‌تر و محدود به زمین. درباره‌ی اینکه چرا زمین زیادی نباید زیر پارکینگ برود، مقاله‌ی پارکینگ نه‌درصد را ببینید.

۸. فضای سبز، مشاع و پشت‌بام

هر چه آپارتمان‌ها بلندتر می‌شوند، تماس ساکن با زمین کمتر می‌شود. سه ابزار آن را جبران می‌کنند: حیاط مشترک واقعی (درخت‌دار، نه فقط آسفالت و گلدان)، پشت‌بام قابل استفاده، و گیاه روی ساختمان.

درباره‌ی ارزش گیاه و طبیعت در آپارتمان در مقاله‌ی آپارتمان و طبیعت انسان بیشتر نوشته‌ایم. نکته‌ی عملی: فضای مشاعی که هیچ‌کس نگه نمی‌دارد، در چند سال خراب می‌شود. پیش از خرید ببینید شارژ ساختمان چقدر است و چه کسی نگهداری می‌کند (شارژ ساختمان و مشاعات).

۹. پلان: چیدمان اتاق‌ها برای مهمان، برای خانواده، برای ذخیره

• پذیرایی جدا از بخش خصوصی: خانه‌ی ایرانی بر مهمان‌نوازی ساخته شده؛ پلانی که مهمان را بدون گذشتن از جلوی اتاق‌خواب‌ها به پذیرایی و سرویس می‌رساند، با خانواده‌ی امروزی هم سازگار است (خانه‌ی درون‌گرا در معماری ایرانی را ببینید).
• راهرو کم و کوتاه: راهرو متراژ مصرف می‌کند و نور نمی‌گیرد؛ اتاق‌هایی که مستقیم به نشیمن باز می‌شوند فضا را بهتر به کار می‌گیرند.
• انباری داخل واحد، نه فقط در زیرزمین: جایی برای وسایل فصلی و جارو و ابزار.
• اتاق‌هایی که بشود کاربردشان را عوض کرد: اتاق کودک امروز، اتاق کار فردا. اتاق خیلی کوچک و باریک یا با پنجره‌ی نامناسب این امکان را نمی‌دهد.

۱۰. دوام، نگهداری و هزینه‌ی پنهان

ساختمانی که امروز ارزان به نظر می‌رسد، اگر نما، لوله‌ها، آسانسور و تأسیسات‌اش کیفیت پایین داشته باشد، هر سال هزینه‌ی تعمیر می‌آورد. مصالح نما که ترک می‌خورند، نشتی‌های مزمن پشت‌بام، و آسانسور بی‌نگهداری، سه نشانه‌ی رایج‌اند. مقررات ملی ساختمان مبحثی برای صرفه‌جویی انرژی هم دارد (مبحث ۱۹)؛ عایق‌کاری پشت‌بام و نما، قبض گرمایش و سرمایش را سال‌ها کم می‌کند. عیوب پنهان ملک را هم پیش از خرید بخوانید.

نمونه‌های واقعی: چه می‌آموزند؟

اکباتان، شهرک غرب و نرماک سه الگوی متفاوتِ مسکن شهری در تهران‌اند. اکباتان بلوک‌های بلند و فشرده با حیاط سبز مشترک بزرگ است؛ نمونه‌ای از اینکه تراکم بالا می‌تواند با فضای سبز همراه باشد. شهرک غرب، با برج‌هایی که بالکن هر واحد جداگانه به بیرون باز می‌شود، نمونه‌ی دیگری از ارتفاع بلند با تماس بصری با بیرون است. هیچ‌کدام بی‌نقص نیستند — مثلاً فاصله‌ی ساکنان از زمین و خیابان در برج‌ها مسئله‌ای واقعی است — ولی هر دو نشان می‌دهند که اصول بالا (بالکن، نور، فضای سبز مشترک) در مقیاس بزرگ هم قابل‌اجرا است.

چک‌لیست سریع برای بازدید از یک آپارتمان

• پنجره‌ها به کدام جهت‌اند؟ آیا ساختمان جنوبی آفتاب را می‌گیرد؟
• آیا هوا می‌تواند از دو سمت بگذرد؟
• سازه: پروانه‌ی ساخت، پایان کار، ناظر، شکل منظم، بدون طبقه‌ی نرم بدون طراحی.
• اتاق خواب بالا یا کنار چه چیزی است؟ صدای همسایه را موقع بازدید بشنوید.
• راه‌پله، ورودی و آسانسور: روشن، تمیز، نگهداری‌شده؟
• بالکن: جای نشستن دارد یا فقط جای کولر؟
• پارکینگ: دسترسی، ورودی، رمپ.
• مشاعات و شارژ: چه کسی نگه می‌دارد، چقدر هزینه دارد؟

اگر دنبال خانه می‌گردید، آگهی‌های خانه‌داده را با این فهرست در دست ببینید؛ بسیاری از اشکال‌های طراحی را فقط وقتی در واحد ایستاده‌اید می‌شود دید.

نتیجه

آپارتمان خوب معجزه نیست؛ مجموعه‌ای از تصمیم‌های کوچک و درست است: جهت درست، دو پنجره‌ی متقابل، سازه‌ی منظم، دیوار مشترک ساکت، ورودی روشن، بالکن واقعی، همکف زنده و فضای سبز نگه‌داری‌شده. وقتی چند تا از این‌ها را در یک ساختمان ببینید، احتمالاً کسی واقعاً به ساکنانش فکر کرده است. وقتی هیچ‌کدام را ندید، قیمت هر چقدر هم جذاب باشد، همین ارزان‌بودن بعداً هزینه می‌شود.